Liên kết
 
 
 
 
Thống kê
 
 
 
 
Hội thảo khoa học

MỘT SỐ SUY NGHĨ VỀ VIỆC LỰA CHỌN VÀ TRIỂN KHAI ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

Tác giả : Ths. Dương Thanh Bình - Phó trưởng Khoa Xây dựng Đảng
File đính kèm: Không có

         Chọn đúng đề tài nghiên cứu phù hợp là một việc rất khó, có vai trò quyết định đến sự thành công của một công trình khoa học. Tuy nhiên, một việc khó khăn hơn là triển khai đề tài khoa học đúng tiến độ, đạt chất lượng, hiệu quả tốt, có giá trị lý luận và thực tiễn. Bài viết trao đổi, gợi mở một số nội dung về cách thức, kinh nghiệm lựa chọn và triển khai đề tài nghiên cứu khoa học nhằm đạt kết quả tốt.
         1. Về lựa chọn đề tài nghiên cứu
         Một trong những nhiệm vụ đầu tiên của người nghiên cứu khoa học là lựa chọn đề tài. Đối với nhà nghiên cứu, các đề tài thường được lựa chọn qua kinh nghiệm và kiến thức tích luỹ được, đặt trong bối cảnh yêu cầu về mặt chuyên môn, quản lí hoặc nhu cầu thực tế của xã hội.
         * Thế nào là một đề tài nghiên cứu được đánh giá tốt?
         Một đề tài nghiên cứu thông thường được đánh giá tốt cần đáp ứng các yêu cầu cơ bản sau:
         - Có phạm vi giới hạn: phạm vi càng hẹp thì vấn đề nghiên cứu càng được đào sâu, còn phạm vi rộng thì dễ dẫn đến nguy cơ dàn trải, thiếu tập trung, xử lí các vấn đề chỉ ở trên bề mặt.
         - Có tính thiết thực: các vấn đề mà người nghiên cứu đang trăn trở, tâm huyết và tập trung giải quyết trong đề tài nghiên cứu cần phải mang tính thiết thực, phải hỗ trợ cho mình trong quá trình thực hiện nhiệm vụ ở cơ quan, đơn vị, địa phương hoặc trong cả nước.
         - Có tính mới mẻ và độc đáo: kết quả nghiên cứu phải mang lại một phát hiện mới, một nét riêng và sự tiến bộ nhất định trong tri thức khoa học, không trùng lặp với những kết quả, công trình đã công bố trước đó.
         - Xử lí vấn đề tương đối trọn vẹn: sao cho kết quả thu được giúp rút ra những kết luận rõ ràng, góp phần giải quyết hầu hết các vấn đề cơ bản cần nghiên cứu đã đặt ra.
         Bên cạnh đáp ứng các yêu cầu trên, việc lựa chọn đề tài còn cần phải đảm bảo các tiêu chí sau:
         - Thứ nhất là tiêu chí thích đáng: Đây là tiêu chí trung tâm của đề tài nghiên cứu, nó nhằm đánh giá tính chất khoa học và logic của đề tài (thường được thể hiện qua phần lý do chọn đề tài).
         - Thứ hai là tiêu chí “có thể đo lường được”: Do lĩnh vực xã hội bao gồm rất nhiều khái niệm trừu tượng không thể quan sát trực tiếp được nên để có thể áp dụng thực tế vào các khái niệm ấy, cần phải cụ thể hóa những khái niệm trừu tượng, nghĩa là phải biến các khái niệm trừu tượng thành những công thức, những vấn đề có thể đo đếm được. Muốn vậy, phải biết kết hợp tốt phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính trong nghiên cứu khoa học xã hội.
         - Thứ ba là tiêu chí đạo đức: Nghiên cứu khoa học là một chu trình vòng tròn, bắt đầu từ đặt câu hỏi, phát biểu giả thuyết, tiến hành thực nghiệm, và công bố kết quả. Trong mỗi bước của chu trình nghiên cứu khoa học, khía cạnh đạo đức luôn hiện diện. Những chuẩn mực đạo đức khoa học là nguyên tố quan trọng cho sự tồn tại của khoa học và văn hóa khoa học. Bởi sứ mệnh của khoa học là phục vụ nhân loại và phục vụ đời sống con người nên các công trình khoa học là nhằm phục vụ cho con người, giúp nhân loại tiến bộ.
         - Thứ tư là tiêu chí khả thi: được đánh giá ở mức độ có thể thực hiện được hay không thực hiện được của đề tài. Tính khả thi bao gồm các khía cạnh sau:
         + Quy mô đề tài ra sao?
         + Quỹ thời gian có phù hợp không?
         + Kinh phí cho phép thực hiện đề tài không?
         + Địa bàn khảo sát đề tài có dễ tiếp cận không?
         + Phương tiện có dễ kiểm chứng không?
         * Về đặt tên đề tài
         Đây cũng là vấn đề khó, thường gây ra những tranh luận trong quá trình xét duyệt và thông qua. Tên đề tài, ít nhất cũng phải đảm bảo được hai yêu cầu sau đây:
         Thứ nhất, do nội dung nghiên cứu của một đề tài khoa học được phản ánh một cách cô đọng nhất trong tiêu đề của nó, cho nên tên đề tài cần có tính đơn nghĩa, khúc chiết, rõ ràng, không dẫn đến những sự hiểu lầm, hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau hay hiểu mập mờ.
         Thứ hai, tên đề tài phải thống nhất với mục đích, nhiệm vụ, phạm vi và nội dung nghiên cứu đã được xác định và trình bày trong đề tài.
         2. Cách thức triển khai đề tài như thế nào để thực hiện đúng tiến độ và có chất lượng
Sau khi đã lựa chọn được vấn đề nghiên cứu, để thực hiện đề tài đúng tiến độ và có chất lượng, thông thường các bước triển khai theo lộ trình như sau:
         Bước 1: Lập kế hoạch thực hiện.
         Bước 2: Đặt vấn đề, xây dựng giả thuyết.
         Bước 3: Thu thập số liệu, xử lí thông tin, tiến hành các thực nghiệm khoa học. 
         Bước 4: Viết báo cáo kết quả nghiên cứu.
         Bước 5: Trình bày/bảo vệ kết quả nghiên cứu.
         Khi tiến hành nội dung cụ thể của các bước nêu trên, cần chú trọng một số điểm cơ bản sau:
         Thứ nhất, cần xây dựng kế hoạch triển khai thực hiện một cách hợp lý, chi tiết. Đây là vấn đề quan trọng cần chú ý mà khi thực hiện nhiều khi người nghiên cứu không nghĩ đến hoặc bỏ qua công đoạn này. Do đó, quá trình triển khai thường gặp những khó khăn như: không triển khai đầy đủ các nội dung nghiên cứu; không hoàn thành đúng tiến độ thời gian như đã đăng ký…
         Thứ hai, cần xây dựng giả thiết nghiên cứu. Thông thường một đề tài nghiên cứu khoa học xã hội nhân văn, người nghiên cứu thường đưa ra một giả thiết nghiên cứu ban đầu. Sau đó dựa vào việc khai thác những tài liệu khoa học, chỉ rõ sự đúng đắn của giả thiết nghiên cứu về mặt lý luận. Đồng thời, trên cơ sở các thực nghiệm có tính thực tiễn, thực hành, tiến hành kiểm chứng giả thiết có đúng trên thực tế hay không. Từ đó, người nghiên cứu sẽ rút ra những nhận định, kết luận khoa học của đề tài nghiên cứu.
         Đây là vấn đề mà các đề tài nghiên cứu hiện nay thường bỏ qua, hoặc không tiếp cận phương pháp nghiên cứu này. Do đó, đề tài thường thiếu tính thuyết phục và chưa đảm bảo cơ sở khoa học cho các kết luận được rút ra qua kết quả nghiên cứu.
         Thứ ba, cần tiến hành đề tài đúng tiến độ như đề cương nghiên cứu đã xác định và các cam kết giữa các bên ký kết hợp đồng nghiên cứu đề tài. Điều này một mặt, đòi hỏi nhóm nghiên cứu cần có sự tuân thủ, thực hiện đúng đắn tiến độ thực hiện. Mặt khác, cần có sự quản lý chặt chẽ của bên quản lý đề tài (bên A trong hợp đồng) và tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, đôn đốc bên nghiên cứu thực hiện đề tài một cách nghiêm túc.
         Thứ tư, viết kết quả nghiên cứu: Nếu đã làm tốt việc viết tổng quan tài liệu ngay từ ban đầu, giai đoạn này trở nên nhẹ nhàng hơn. Ngoài các tài liệu ban đầu đã có, người viết có thể tìm thấy hoặc cần phải tìm thêm những tài liệu mới hơn, chuyên sâu hơn nữa để bổ sung cho các khía cạnh quan trọng trong đề tài và bắt tay vào viết các phần còn lại: phân tích, thảo luận kết quả nghiên cứu và đưa ra các kết luận, xác nhận hay bác bỏ những giả thuyết đã đặt ra, gợi những vấn đề cần nghiên cứu tiếp...
         Sau khi hoàn tất những phần việc trên, cần tập hợp các nội dung đó thành một bài viết hoàn chỉnh theo yêu cầu của cấp quản lí chuyên môn.
         Kinh nghiệm cho thấy việc lựa chọn một thư ký tổng hợp để chắp bút, thể hiện kết quả nghiên cứu là rất quan trọng. Một đề tài có kết quả triển khai các phần việc tốt nhưng đến khi người trình bày báo cáo đề tài thiếu khả năng diễn đạt các nội dung trôi chảy, hấp dẫn, thiếu tính logic, chặt chẽ, thì dẫn đến bên nghiệm thu và đánh giá kết quả để tài không hiểu rõ được ý đồ của người nghiên cứu, hoặc đánh giá đề tài có chất lượng không cao.
Thứ năm, trình bày/bảo vệ kết quả nghiên cứu: Thông thường, một đề tài nghiên cứu khoa học phải được bảo vệ trước hội đồng gồm các nhà chuyên môn. Các nội dung cơ bản của đề tài (mục đích, đối tượng, phương pháp, kết quả, thảo luận, kết luận, đề nghị) được trình bày ngắn gọn, cô đọng trong khoảng 15-20 phút. Sau đó, các thành viên hội đồng sẽ phản biện, chất vấn và nhận xét về chất lượng đề tài.
         Việc soạn bài thuyết trình tuy không khó nhưng cũng không đơn giản. Bài thuyết trình dựa chủ yếu vào bài viết, nhưng không phải là bản sao nguyên vẹn của bài viết. Kinh nghiệm cho thấy, trong khoảng thời gian ngắn, nên tránh việc trình bày dàn trải và phân tích chi tiết các nội dung của đề tài nghiên cứu, mà cần tập trung làm rõ cách thức tiếp cận, phương pháp giải quyết vấn đề, những kết quả đạt được, tính mới, tính sáng tạo trong từng nội dung. Trong đó, nhấn mạnh những đóng góp mới về khoa học và những giá trị thực tiễn đạt được của công trình nghiên cứu. Đồng thời, cũng cần có một bản tóm tắt kết quả nghiên cứu, tập hợp những bài viết, sản phẩm có liên quan được khai thác của đề tài được ứng dụng, hoặc đăng tải trong các tạp chí khoa học chuyên ngành có uy tín.
         Tóm lại, việc lựa chọn một đề tài nghiên cứu khoa học có giá trị lý luận và thực tiễn đã khó, triển khai nó trong thực tiễn còn khó hơn. Chắc chắn rằng những trao đổi trên đây còn mang tính cảm quan của cá nhân. Tác giả rất mong nhận được sự trao đổi, góp ý của các thầy cô giáo, đồng nghiệp, nhằm có những đánh giá, cách nhìn về vấn đề trên được toàn diện, đầy đủ hơn./.

Các bài viết khác:
 
Bản quyền thuộc về Trường Chính Trị Nghệ An.
Địa chỉ: 121 - Lê Hồng Phong - TP.Vinh - Nghệ An
Điện thoại: 0383.842552; Fax: 0383.842552; Web: http://www.truongchinhtrina.gov.vn
Email: chinhtrina@gmail.com; admin@tct.nghean.gov.vn; tct@nghean.gov.vn