Liên kết
 
 
 
 
Thống kê
 
 
 
 
Nội san nhà trường

Đặc điểm và các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện quy chế dân chủ ở cấp xã

Tác giả : Th.s Phan Thị Thu Hằng - Gv. Khoa QLNN
File đính kèm: Không có

Có thể thấy rằng dân chủ ở cơ sở và đặc biệt là dân chủ ở cấp xã là vấn đề trăn trở lớn của Đảng và Nhà nước ta. Chỉ trong vòng chưa đầy 10 năm đã có đến ba văn bản ban hành và sửa đổi về dân chủ ở cấp xã (Nghị định số 29/1998/NĐ-CP về việc ban hành Quy chế dân chủ ở xã; Nghị định 79/2007/NĐ-CP thay thế cho Nghị định 29; ngày 20/4/2007, Uỷ ban thường vụ Quốc hội ban hành Pháp lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH11 về thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn thay thế cho Nghị định 79); trong khi các bản quy chế dân chủ khác vẫn giữ nguyên hoặc chưa kịp ban hành. Tuy nhiên, không phải cứ ban hành nhiều văn bản pháp luật về dân chủ thì có dân chủ. Pháp luật tốt và hay thì ở đâu và bao giờ cũng có, điều quan trọng là thực thi pháp luật. Pháp luật sẽ chẳng là gì nếu ban hành nhiều mà không được thực thi hay thực thi không đúng. Trong bài viết này, tác giả xin đề cập đến hai nội dung quan trọng liên quan đến việc thực hiện pháp luật về dân chủ ở cấp xã. a) Đặc điểm thực hiện pháp luật về dân chủ ở cấp xã Chính quyền cấp xã bao gồm Hội đồng nhân dân (HĐND) và Uỷ ban nhân dân (UBND) - nhân tố trung tâm của hệ thống chính trị ở xã, là cơ quan quyền lực của nhân dân, thực hiện các chức năng quản lý nhà nước ở địa phương, đặt dưới sự chỉ đạo của chính quyền cấp trên và chịu sự lãnh đạo của đảng ủy xã, có quan hệ gắn bó mật thiết với tổ chức đảng và các đoàn thể chính trị - xã hội ở địa phương. Trong đó, Đảng ủy xã giữ vai trò hạt nhân chính trị, lãnh đạo. Chính vì thế, việc thực hiện pháp luật về dân chủ ở cấp xã bên cạnh các đặc điểm chung của thực hiện pháp luật nói chung còn có những điểm đặc trưng sau đây: Thứ nhất, thực hiện pháp luật về dân chủ ở cấp xã là hoạt động diễn ra thường xuyên, liên tục gắn liền với các hoạt động trên địa bàn thôn, làng, bản, ấp, tổ dân phố. Đâu là nơi người dân có thể cảm nhận thực tế dân chủ ở xã; ngay tại xã, huyện, tỉnh hay phải tận ở trung ương? PGS.TS Hoàng Thị Kim Quế có nhận định: “Con người không chỉ có khát vọng dân chủ mà còn cần cảm nhận thực tế về dân chủ, còn cần đến thực hành dân chủ và thực hành pháp luật”. Nói rằng dân chủ ở xã - tên gọi là thế nhưng kỳ thực mảnh đất hiện sinh cho dân chủ không hẳn tập trung tại trụ sở của chính quyền xã, là thuần tuý xã mà nó phải đi xuống thôn, làng, bản, ấp, tổ dân phố - là những đơn vị hành chính tự nhiên. Hơn nữa, dân chủ không chỉ là thực hiện những quy định trong các quy chế dân chủ, mà thể hiện thường xuyên, liên tục bằng tất cả các hoạt động kinh tế - xã hội của chính người dân tại đây. Chính vì thế, dân chủ ở cấp xã không thể khác hơn là trở về, được thực hiện bởi chính dân chủ thôn, làng. Chính quyền xã chỉ còn tồn tại với vai trò là đại diện cho nhà nước giám sát, kiểm tra việc thực hiện dân chủ, việc của cấp xã mang tính chất định hướng cho thôn, làng phát triển. Thứ hai, việc thực hiện pháp luật về dân chủ ở cấp xã được triển khai trên địa bàn rộng lớn nhất so với các loại hình dân chủ khác ở cơ sở. Điều này lý giải bởi hệ thống chính quyền xã là hệ thống quyền lực có địa bàn rộng lớn nhất. Theo số liệu tổng điều tra dân số năm 2009, 70% dân số nước ta đang sống ở khu vực nông thôn, lao động nông thôn hiện chiếm 75% tổng lực lượng lao động cả nước và chủ yếu tập trung sản xuất trong lĩnh vực nông nghiệp, cấp xã chính là cấp gắn với cuộc sống nhân dân nhất. Chính quyền cấp cơ sở được hình thành trên một cộng đồng dân cư, cộng đồng lãnh thổ bền vững, dưới cấp này không hình thành một cấp chính quyền nào khác. Do đó “dân chủ ở cơ sở” phải được hiểu là dân chủ ở cấp thấp nhất, là nơi người dân thể hiện trực tiếp nhất quyền làm chủ của mình. Đó là thôn, làng, bản, ấp - là những đơn vị hành chính tự nhiên được hình thành bằng một cộng đồng dân cư chặt chẽ. Và suy cho cùng, tất cả các tổ chức quyền lực nhà nước cấp trên, muốn phát huy tác dụng cuối cùng đều phải thông qua vai trò của hệ thống chính quyền xã; dân gắn với nhà nước, trước hết và trực tiếp thông qua quan hệ với chính quyền cơ sở; tạo lập lòng tin của dân với Đảng, với Nhà nước trước hết cũng thực hiện thông qua quan hệ giữa nhân dân với chính quyền xã. Vì vậy thực hiện pháp luật về dân chủ ở xã được triển khai trên phạm vi rộng lớn nhất, tác động đến nhiều chủ thể nhất so với việc thực hiện dân chủ ở cơ quan hay doanh nghiệp… Thứ ba, thực hiện pháp luật dân chủ ở xã được tiến hành bởi nhiều chủ thể khác nhau, trong đó, nhân dân là một chủ thể đặc biệt quan trọng. Không ít người dân hiện nay khi được hỏi về quy chế dân chủ, dân chủ ở cấp xã thì trả lời với một thái độ rất bàng quan rằng đó là việc của chính quyền, đoàn thể. Nhiều người dân quanh năm sống với đồng ruộng, một quyết định từ UBND xã ban hành chứ chưa nói đến những cấp cao hơn là huyện, tỉnh, rồi trung ương, họ luôn tự nhìn nhận mình với vị trí là “đối tượng phải thi hành”. Khác với nhiều quan hệ pháp luật trong đó chủ thể thực hiện chủ yếu là nhà nước thì pháp luật về dân chủ ở xã được thực hiện bởi nhiều chủ thể. Đó chính là hệ thống chính trị ở cơ sở, và quan trọng hơn là những người dân sống tại địa bàn cơ sở. Chính họ sẽ quyết định hiệu lực, hiệu quả của việc thực hiện pháp luật về dân chủ ở cấp xã. Xét cho cùng, sự nghiệp đổi mới của đất nước nói chung và công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa nói riêng tùy thuộc lớn vào cơ sở, vào chính quyền xã, mà sức mạnh của chính quyền là ở nơi dân, là việc quy tụ được lòng dân, là phát huy tình đoàn kết, truyền thống, tinh thần làm chủ của nhân dân, là hướng tới dân, vì lợi ích của dân. Thứ tư, thực hiện pháp luật dân chủ ở cấp xã là thực hiện các quy phạm cụ thể quy định trong các văn bản do Nhà nước ban hành, cụ thể ở đây là các quy định trong QCDC ở xã (hiện nay là Pháp lệnh thực hiện dân chủ tại xã, phường, thị trấn). Điều này là hoàn toàn cần thiết để tránh các trường hợp lợi dụng dân chủ, dân chủ quá trớn, vô chính phủ. Dân chủ phải được hiểu là sự tự do trong khuôn khổ pháp lý. Do vậy, không thể cho rằng "dân chủ" và "hoàn toàn tự do" là một. Dân chủ phải gắn liền với chuyên chính. Chuyên chính không phải là mục đích của dân chủ mà là phương tiện bảo vệ nền dân chủ, bảo vệ những lợi ích của nhân dân, chống lại những kẻ đi ngược lại lợi ích của nhân dân, đi ngược lại chế độ dân chủ của nhân dân. Quyền làm chủ của một cá nhân không được đi ngược lại quyền làm chủ của các cá nhân khác và của cộng đồng. Xã hội dân chủ là một xã hội có trật tự kỷ cương. Dân chủ đối lập với sự độc đoán, chuyên quyền, đồng thời cũng đối lập với sự hỗn loạn, vô chính phủ. Để tránh tình trạng mất dân chủ hoặc lợi dụng dân chủ, đòi hỏi phải có các quy định mang tính quyền lực nhà nước cũng như các cơ chế để đảm bảo thực hiện được trên thực tế. Hơn nữa, thực hiện dân chủ với nhân dân không chỉ là các quy định trong Pháp lệnh 34 là đủ, mà đòi hỏi chính quyền cấp xã phải thể hiện được vai trò tích cực của mình trong tất cả lĩnh vực theo các quy định có liên quan của Nhà nước. b) Các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện pháp luật về dân chủ ở cấp xã. - Điều kiện tự nhiên, kinh tế, văn hoá - xã hội và trình độ dân trí Điều kiện tự nhiên có ảnh hưởng nhất định đến việc thực hiện pháp luật nói chung, pháp luật về dân chủ cơ sở cũng như dân chủ ở cấp xã nói riêng. Với đặc trưng của địa hình, thời tiết khí hậu, sông ngòi, đất đai thổ nhưỡng… sẽ ảnh hưởng đến sự phân bố dân cư, hình thành nên các địa bàn nơi dân cư sinh sống (vùng núi, vùng cao, vùng đồng bằng, thành thị hay vùng sâu, vùng xa...). Những yếu tố này sẽ hình thành nên chất lượng và những đặc điểm của dân cư (trình độ văn hoá, mặt bằng dân trí, ý thức pháp luật, thói quen và lối sống theo pháp luật... của cộng đồng dân cư) có ảnh hưởng trực tiếp đến việc thực hiện pháp luật. Trong điều kiện khoa học công nghệ phát triển một cách mạnh mẽ như hiện nay thì thông tin là yếu tố hết sức quan trọng trong công tác chỉ đạo, điều hành. Thực hiện pháp luật về dân chủ ở xã gắn liền với yếu tố thông tin. Thông tin nhanh hay chậm, chất lượng hay không đảm bảo chất lượng bên cạnh việc phụ thuộc vào công nghệ hiện đại thì một phần nó còn phù thuộc vào các yếu tố của điều kiện tự nhiên. Sự phát triển của phương tiện thông tin giúp cho dân chúng nhanh chóng có thông tin để có thể tham gia bàn luận, đánh giá và lựa chọn những quyết định chính trị đúng đắn; ảnh hưởng đến chất lượng và hiệu quả của công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật. Trong một quốc gia rộng lớn về lãnh thổ, với dân số đông thì sự yếu kém và lạc hậu về hạ tầng thông tin sẽ ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của dân chủ. Bên cạnh đó, kinh tế là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến việc thực hiện dân chủ ở xã. Dân chủ và kinh tế là hai vấn đề có mối quan hệ mật thiết với nhau. Kinh tế tạo điều kiện để xây dựng dân chủ, nhưng dân chủ cũng tạo điều kiện cho phát triển kinh tế. Kinh tế càng phát triển, năng suất lao động cao, cơ sở hạ tầng của xã hội ngày càng phát triển hoàn thiện sẽ bảo đảm thực hiện tốt hơn quyền công dân và quyền con người. Sự phát triển kinh tế bảo đảm cho triển vọng của nền dân chủ, sự phát triển kinh tế sẽ tạo ra được một tầng lớp trung lưu và sẽ tạo điều kiện cho dân chúng có học thức cao hơn trước và đó là môi trường mới thuận lợi cho dân chủ hoá. Cũng cần thấy rằng dân chủ đã tạo điều kiện phân phối công bằng hơn phúc lợi xã hội, nhờ vậy kích thích sự phát triển kinh tế. Dân chủ và việc thực hiện dân chủ ở cấp xã không chỉ phụ thuộc vào điều kiện kinh tế mà còn phụ thuộc vào điều kiện văn hoá, xã hội. Rõ ràng, trong một xã hội đáp ứng được các yêu cầu về giáo dục đào tạo, văn hoá, thông tin, thể dục, thể thao, y tế, chăm sóc sức khoẻ, công tác dân số, lao động, việc làm, xoá đói giảm nghèo… sẽ phản ánh phần nào về một xã hội giàu có. Một xã hội giàu có sẽ có tác động thuận lợi đến quá trình dân chủ hoá xã hội vì có khả năng, trong phần lớn các trường hợp, xoa dịu được sự bất bình đẳng xã hội. Thực tế chứng minh rằng, sự phân cực do bất bình đẳng xã hội sẽ làm nảy sinh những mâu thuẫn hoặc xung đột chính trị, mà nhiều khi không thể sử dụng thiết chế và phương pháp dân chủ để giải quyết các xung đột đó. Do vậy, sự phân cực giầu nghèo trong xã hội là rào cản to lớn cho quá trình thực hiện dân chủ, mặc dù dân chủ cũng không dễ có trong một xã hội với chế độ phân phối của cải xã hội theo hình thức cào bằng, bình quân chủ nghĩa. Bên cạnh đó, trình độ học vấn, trình độ hiểu biết các vấn đề chính trị - xã hội của nhân dân là nhân tố cơ bản để thực hiện dân chủ. Bởi vì dân chủ là biểu hiện của trình độ văn hoá chính trị, có quan hệ mật thiết với trình độ dân trí, văn hoá nói chung. Trình độ dân trí của một bộ phận dân cư nông thôn còn thấp, chưa phân biệt được rõ đúng, sai, quyền lợi, trách nhiệm, dẫn đến những hành vi sai lệch. Do trình độ dân trí không đồng đều, nhận thức của nhân dân còn thấp nên việc tiếp thu chủ trương về thực hiện dân chủ ở xã còn có những hạn chế thể hiện ở hai khuynh hướng: bàng quan hoặc lạm dụng dân chủ. Thực tiễn đã chứng minh, chỉ khi nào người dân tự giác nhận thức được quyền hạn và nghĩa vụ của mình, tự giác tham gia vào công việc nhà nước, công việc xã hội, hoạt động với tư cách là công dân có tri thức văn hoá mới thực sự có điều kiện thực hiện pháp luật nói chung, pháp luật về dân chủ và dân chủ ở cấp xã nói riêng. Trong xã hội, những bộ phận công dân có trình độ dân trí thấp thường đứng ngoài chính trị và dễ trở thành đối tượng cho các mánh khoé, thủ đoạn của những lực lượng chính trị cơ hội (những điểm nóng diễn ra trên địa bàn Tây Nguyên là ví dụ). Điều này đã được Hồ Chí Minh xác định rõ: "Trình độ văn hoá của nhân dân ta nâng cao sẽ giúp chúng ta đẩy mạnh công cuộc khôi phục kinh tế, phát triển dân chủ. Nâng cao trình độ văn hoá của nhân dân cũng là một việc cần thiết để xây dựng nước ta thành một nước hoà bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh". - Trình độ, năng lực của hệ thống chính trị ở cấp xã Dân chủ và thực hiện dân chủ ở xã không chỉ phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên, kinh tế, văn hoá xã hội, trình độ dân trí mà còn phụ thuộc vào trình độ, năng lực của hệ thống chính trị cấp xã. Pháp lệnh thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn năm 2007 tại điều 3 quy định chịu trách nhiệm chính trong việc tổ chức thực hiện dân chủ ở cấp xã thuộc về chính quyền cấp xã. Đội ngũ cán bộ chủ chốt cấp xã là người trực tiếp giác ngộ, tuyên truyền đầy đủ, sâu sắc mục đích, ý nghĩa, nội dung pháp luật về dân chủ ở cấp xã cho nhân dân. Nhận thức đúng sẽ mở đường cho hành động đúng. Thực tế những năm qua cho thấy, một khi có chủ trương hợp lòng dân, có đội ngũ cán bộ mẫn cán, thực sự là “công bộc của dân” thì dân tin tưởng và hăng hái tham gia mọi phong trào. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: Khó thì hỏi nhân dân, nghe nhân dân, dựa vào nhân dân, làm theo sáng kiến của nhân dân. Đó không chỉ là quan điểm của nhà chính trị, đó còn là niềm tin sâu sắc, chân thành... Những nhà lãnh đạo chính trị có tài, có đức thường suy nghĩ và đưa ra những quyết sách phù hợp với lợi ích và nhu cầu của nhân dân. Thông qua phong trào cách mạng của quần chúng, vai trò của đội ngũ cán bộ cũng được thể hiện rõ theo hai chiều hướng: hoặc được đề cao phát huy, hoặc bị tẩy chay, tiêu cực. Để xảy ra những hiện tượng tiêu cực tại cơ sở, nhiều cán bộ tâm huyết phải thẳng thắn thừa nhận rằng: do họ chưa thực sự bám sát địa bàn (quần chúng). Tuy nhiên, thực hiện dân chủ không phải chỉ mong đợi vào "lòng tốt" của người cầm quyền, mà quan trọng hơn là xây dựng những định chế dân chủ buộc những người nắm giữ quyền lực dù muốn hay không muốn cũng phải tuân theo. Những người cầm quyền được lựa chọn có thể là những người có tài và đức, suy nghĩ và hành động của họ vì lợi ích của nhân dân, nhưng nếu không có thiết chế để nhân dân kiểm soát thì họ có thể dần trở thành người lạm dụng quyền lực, sử dụng quyền lực đó để mưu cầu lợi ích cho riêng mình.
Các bài viết khác:
 
Bản quyền thuộc về Trường Chính Trị Nghệ An.
Địa chỉ: 121 - Lê Hồng Phong - TP.Vinh - Nghệ An
Điện thoại: 0383.842552; Fax: 0383.842552; Web: http://www.truongchinhtrina.gov.vn
Email: chinhtrina@gmail.com; admin@tct.nghean.gov.vn; tct@nghean.gov.vn