Liên kết
 
 
 
 
Thống kê
 
 
 
 
Hội thảo khoa học

Nhận diện mối quan hệ giữa việc áp dụng phương pháp dạy học tích cực với chương trình đào tạo trung cấp lí luận chính trị hiện nay

Tác giả : Th.s Ngô Bá Cường - PTK Xây dựng Đảng
File đính kèm: Không có

Phương pháp dạy học tích cực (PPDHTC) là hệ thống những giải pháp có tính phổ biến của khoa học sư phạm mà ở đó khả năng tham gia giải quyết vấn đề của người học được phát huy cao nhất. Theo đó, bản thân người giảng dạy cũng tự biết chọn cho mình một vị trí hợp lý nhất để giải quyết mối quan hệ này.
Trong một thực tế mà ngành giáo dục Việt Nam đang phải đối mặt với rất nhiều thách thức, mà gay gắt nhất chính là chất lượng đối với đầu ra của sản phẩm thì việc áp dụng PPDHTC là một bước đổi mới mạnh mẽ. Điều này không chỉ thể hiện bằng những tuyên bố mà thực tế đã được lãnh đạo các cấp chỉ đạo ráo riết. Tuy nhiên, chưa có một thực tế cụ thể nào chứng minh một cách thực sự thuyết phục về khả năng ứng dụng đạt hiệu quả tối ưu, đáp ứng một cách đầy đủ những yêu cầu, nhiệm vụ của chương trình đào tạo thuộc hệ giáo dục lý luận chính trị. Về mặt khoa học, không ai có thể đánh giá thấp tính ưu việt của PPDHTC, cũng chính vì nồng độ khoa học của nó mà ở nhiều cấp độ giáo dục, PPDHTC đã được xem như một cứu cánh, góp phần cải thiện chất lượng đào tạo hiện nay.
Trong một nỗ lực nhằm đổi mới phương pháp dạy và học, nâng cao chất lượng giáo dục lý luận chính trị đối với đối tượng cán bộ lãnh đạo Đảng, chính quyền, đoàn thể nhân dân ở cơ sở, trong những năm gần đây, Học viện Chính trị Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh đã rất khuyến khích và tạo điều kiện để đưa PPDHTC vào thực tế giảng dạy ở các trường và hệ thống học viện trực thuộc. Qua những bước tiến hành chủ yếu ở các lớp học tập trung, có thể nhận thấy nhiều tín hiệu tích cực:
- Để có một tiết giảng theo phương pháp mới, buộc người giảng viên phải huy động nhiều công sức hơn, theo đó, bài giảng sẽ được chuẩn bị kỹ lưỡng, mọi vấn đề của bài học được nghiên cứu một cách nghiêm túc hơn, tính trách nhiệm của người dạy vì thế đã được nâng lên rõ rệt.
- Mối quan hệ giữa người dạy và người học được cải thiện rõ rệt. Có thể thấy, khoảng trống mênh mông giữa người dạy và người học vốn được phương pháp giảng dạy truyền thống tự nó tạo ra. Đây là một vấn đề lớn, một rào cản vô hình ngăn cản sự tham gia một cách chủ động và tích cực của học viên trong quá trình học tập. Cái khoảng trống “đáng kính, đáng sợ ” ấy đã biến giảng đường thành một sân khấu mà giảng viên vừa là đạo diễn vừa là diễn viên duy nhất. Khoảng trống “thâm nghiêm” đó vô hình trung đã tạo ra một tháp ngà, một pháo đài “bất khả xâm phạm” và người giảng viên, đến lượt mình họ không thể nhận được những phản biện từ bên ngoài để qua đó tự nâng lên về trình độ. Thậm chí, mối quan hệ giữa lý luận và thực tiễn vốn rất biện chứng, phong phú và sinh động đã trở nên nghèo nàn, cứng nhắc và nhiều khi thô mộc đến đáng thương.
- PPDHTC có vẻ như đã giải quyết được vấn đề đó khi những thao tác qua lại giữa giảng viên và học viên đã thổi vào không gian giảng đường một làn gió mới, một khung cảnh mới. Người ta thấy, trong khuôn khổ một lớp học mà bục giảng, sân khấu…đã được trả về cho chủ nhân đích thực của nó đó là người học. Vẫn là người đạo diễn, giảng viên sau khi tạo ra một kịch bản mà nội dung chính của bài học được tổ chức thành những màn diễn mà học viên được huy động tham gia diễn xuất. Những vấn đề của lý luận và thực tiễn, thay vì giảng viên phải thuyết trình từ đầu đến cuối đã được chính chủ thể nhận thức làm sáng tỏ. (Nên nhớ rằng, trong khi học viên làm việc, người giảng viên dù trong trạng thái được kiểm soát vẫn có thể tranh thủ nghỉ ngơi. Đây là khoảng trống quý báu để giảng viên kịp thời điều chỉnh, chuẩn bị phương án mới hoặc cần thiết là để tự trấn tĩnh lại.)
- PPDHTC tự nó tạo ra nhiều cách thức giải quyết vấn đề. Với người giảng dạy, nó giúp họ có thêm nhiều sự lựa chọn để tiếp cận và làm sáng tỏ nội dung. Những phương pháp được xây dựng, ở một số môn học có tính tác nghiệp cụ thể, giúp người dạy tìm ra con đường ngắn nhất để đưa học viên nhận thức bản chất vấn đề. Thông qua các phương pháp cụ thể, việc mổ xẻ, làm sáng tỏ nội dung bài học được thực hành theo một cách thức khoa học hơn. Thay vì những nhận định, kết luận chủ yếu dựa trên lối tư duy định tính, chung chung, trừu tượng, mơ hồ, thiếu khách quan.., đó là khả năng phân tích định lượng, hình thành phong cách tư duy phân tích, so sánh, đối chiếu..giúp bảo đảm tính khách quan, khoa học trong quá trình nhận thức.
- Một trong những điểm ấn tượng nhất của PPDHTC là trong mối quan hệ với bài học, nó đã tạo ra được một không gian mở với biên độ rộng nhất và thông thoáng nhất. Dòng chảy tri thức trước đây bị o bế, đóng khung bởi con đê “nhận thức hệ ”, theo đó, những vấn đề lý luận vốn rất “động” đã bị chính diễn đàn sư phạm của chúng ta làm cho trở nên thụ động, cứng nhắc, sáo mòn. Quan sát từ góc độ phương pháp, chúng ta có thể thấy, những tương tác cụ thể từ thực tiễn cũng như những kết quả nghiên cứu mới được cập nhật (dĩ nhiên cần một khả năng tổng hợp, phân tích và chọn lọc của giảng viên) được xuất hiện trong bài giảng như một tấm gương tham chiếu giúp cho vấn đề được giải đáp một cách thoả đáng nhất. Đây cũng chính là điểm mấu chốt giúp khắc phục một cách đáng kể mối quan hệ thầy - trò. Giờ đây, tình trạng áp đặt một cách máy móc các vấn đề của tri thức mà nhiều khi nó chỉ được thông qua cái nhìn rất chủ quan của người giảng viên đã được thay thế bằng sự trao đổi qua lại giữa hai phía. Môi trường sư phạm vì thế đã trở nên “dân chủ” hơn.
Tóm lại, chúng ta có thể tìm thấy nhiều điểm tích cực của PPDHTC, tuy nhiên, trong điều kiện môi trường giáo dục lý luận chính trị, vấn đề không dừng lại ở đó. Thực tế đã giúp chúng ta nhìn nhận vấn đề một cách thận trọng hơn. Phải thừa nhận rằng, những khó khăn khi áp dụng PPDHTC vào chương trình đào tạo của chúng ta chủ yếu là từ phía khách thể. Thực ra, vấn đề không phải do bản thân phương pháp mới mà do chính từ phía người áp dụng cũng như điều kiện cụ thể của môi trường giáo dục đã thực sự thuận lợi và cho phép chưa. Dưới đây là một số khó khăn, hạn chế mà thông qua thực tế giảng dạy có thể nhận thấy:
- Khối lượng chương trình chính là rào cản lớn ảnh hưởng đến khả năng triển khai phương pháp dạy học mới. Dung lượng kiến thức ở mỗi bài giảng đòi hỏi phải được đề cập, làm sáng tỏ là quá nhiều so với quỹ thời gian được ấn định. Trong khi đó, để triển khai theo cách dạy và học mới lại mất khá nhiều thời gian do những thao tác kỹ thuật.
- Tính đặc thù của loại hình các môn học lý luận chính trị đòi hỏi khả năng tổng hợp, khái quát cao. Khác nhiều so với các khoa học tự nhiên, kỹ thuật, các môn học chính trị với những khái niệm, phạm trù, nguyên lý, nguyên tắc..đã được tổng kết qua nhiều cấp độ càng trở nên trừu tượng. Đối với người học, việc tham gia từ những thao tác giản đơn, cụ thể đến việc tổng kết, rút ra kết luận không phải là chuyện dễ dàng gì. Ngay cả trong hệ thống các môn học, việc lựa chọn phương pháp nào, nồng độ đậm, nhạt ra sao cũng cần những toan tính rất chi tiết, cẩn thận. Điều này trên thực tế không phải ai cũng làm được.
- Một khó khăn trực tiếp đối với việc áp dụng PPDHTC chính là thái độ của học viên. Không phải tất cả nhưng thực tế đối với đa số người học việc đến lớp là cố gắng theo cho hết chương trình để lấy bằng. Việc học như thế nào nhiều khi không quan trọng đối với họ. Trong một số tiết giảng đã cho thấy, khả năng tham gia của học viên là rất thấp. Bản thân họ, một phần do ngại phải thao tác những động tác nhiều khi “giống như trẻ con”, một phần do “dị ứng” với việc học chính trị nên động cơ tham gia là rất thấp.
- Một lý do nữa khiến cho việc áp dụng PPDHTC chậm được thực hiện trong thực tế giảng dạy đó là yêu cầu kỹ thuật khá phức tạp của nó. Trong môi trường giảng dạy truyền thống, người ta đã quen với việc bám sát vào giáo trình, thậm chí, chỉ cần mang theo giáo án, giáo trình là đủ dùng. Việc phải chuẩn bị giáo cụ trực quan, các phương tiện hỗ trợ nhiều khi trở nên rối rắm, lĩnh kỉnh...do đó đã dẫn đến tâm lý ngại áp dụng phương pháp mới. Bên cạnh đó, đối với một bộ phận giảng viên, do tuổi tác cũng như khả năng tiếp cận và sử dụng các phương tiện, thiết bị kỹ thuật, công nghệ hiện đại cũng là một khó khăn. Đó là chưa kể đến chi phí bỏ ra để mua sắm giáo cụ, phương tiện cá nhân để tác nghiệp..cũng khá tốn kém. Rồi thái độ cũng như khả năng phối hợp của các đơn vị mở lớp không phải lúc nào cũng thuận lợi...
Có thể nói rằng, trên thực tế việc áp dụng PPDHTC mặc dù đã tạo được ấn tượng mạnh bằng những bước đột phá của nó. Những thay đổi mà nó mang lại là rất cần thiết và đáp ứng kỳ vọng nâng cao chất lượng dạy và học. Tuy nhiên, như đã trình bày ở trên, trong điều kiện giáo dục lý luận chính trị thuộc hệ thống học viện và các trường chính trị tỉnh, việc áp dụng PPDHTC đang đứng trước những khó khăn đáng kể. Những khó khăn, hạn chế như đã nói là không phải do bản thân phương pháp mà chủ yếu là từ phía chủ thể thực hiện nó và môi trường ứng dụng nó tạo ra. Để khắc phục những khó khăn đó, giải quyết hài hoà mối quan hệ giữa việc áp dụng PPDHTC với chương trình đào tạo, bồi dưỡng lý luận chính trị, theo tôi cần thực hiện một số yêu cầu sau đây:
Thứ nhất, tăng cường mạnh mẽ việc tập huấn, bồi dưỡng phương pháp mới cho đội ngũ giảng viên. Tổ chức các diễn đàn, workshop, trao đổi kinh nghiệm về PPDHTC. Đối với các lớp tập trung tại trường, cần chỉ đạo kiên quyết việc áp dụng phương pháp mới ở một số môn học nhất định (những môn học có tính thao tác nghiệp vụ cao). Chính sự kiên quyết này sẽ tạo ra bước chuyển trong tư duy và nhận thức người giảng viên về nghiệp vụ sư phạm.
Thứ hai, cụ thể hoá thành tiêu chí đánh giá, phân loại giờ giảng cũng như trong tổ chức thi giảng viên giỏi hàng năm của nhà trường. Việc này có thể tạo ra những nhận thức khác nhau nhưng theo chúng tôi là cần thiết bởi vì rất khó có thể tìm ra giải pháp tối ưu nhất. Thực tế là chúng ta có thể vừa làm vừa điều chỉnh dần cho đến khi trở thành một thói quen.
Thứ ba, nâng cao tính chủ động, sáng tạo của giảng viên trong việc chuẩn bị, lựa chọn các phương pháp áp dụng cho từng dạng bài học. Thực tế không cho phép mỗi bài giảng áp dụng nhiều phương pháp, cũng như tính chất từng môn học là khác nhau do đó người giảng viên cần phải “mềm hoá” các quy trình, cách thức, hình thức áp dụng. Điều này có thể giúp khắc phục được những khó khăn, thiếu thốn về cơ sở vật chất, kỹ thuật cũng như “bình thường hoá” việc tham gia của học viên.
Thứ tư, làm tốt công tác tư tưởng cho đội ngũ cán bộ, giảng viên về việc áp dụng PPDHTC vào giảng dạy. Chỉ đạo bộ phận chuyên môn các khoa, phòng để quán triệt thành nhiệm vụ cụ thể. Chỉ đạo các bộ phận chức năng, phục vụ chuẩn bị các điều kiện cần thiết để hỗ trợ giảng viên.
Thứ năm, tăng cường hoạt động nghiên cứu khoa học, tổng kết thực tiễn theo chuyên đề gắn với cập nhật văn bản, thông tin, kết quả nghiên cứu mới nhằm giúp giảng viên xây dựng giáo án giảng dạy đạt được mối liên hệ nhuần nhuyễn giữa lý luận với thực tiễn. Từ nền cái căn bản đó, việc áp dụng PPDHTC sẽ trực tiếp giúp cho người học tiếp cận và nắm bắt vấn đề một cách hiệu quả nhất.
Trên đây là những suy nghĩ của cá nhân về PPDHTC và việc áp dụng nó trong môi trường giáo dục lý luận chính trị. Bài viết chắc chắn không tránh khỏi những hạn chế, tồn tại nhất định. Rất mong nhận được sự trao đổi, chia sẻ của các đồng nghiệp./.

 

 

 

 

Các bài viết khác:
 
Bản quyền thuộc về Trường Chính Trị Nghệ An.
Địa chỉ: 121 - Lê Hồng Phong - TP.Vinh - Nghệ An
Điện thoại: 0383.842552; Fax: 0383.842552; Web: http://www.truongchinhtrina.gov.vn
Email: chinhtrina@gmail.com; admin@tct.nghean.gov.vn; tct@nghean.gov.vn