Liên kết
 
 
 
 
Thống kê
 
 
 
 
Nội san nhà trường

Tìm hiểu về dòng họ của người Mông ở Kỳ Sơn, Nghệ An

Tác giả : Nguyễn Ngọc Thanh - PT Khoa Triết - CNXHKH
File đính kèm: Không có

Trong truyền thống văn hóa của dân tộc Mông, sự cố kết tộc người hết sức bền chặt là một giá trị khá nổi trội. Sự cố kết  đó được bắt nguồn sâu xa từ truyền thống cố kết dòng họ, nhiều khi vượt trên cả các quan hệ cộng đồng khác. Quan hệ dòng họ ở người Mông có vai trò tích cực đối với quá trình tồn tại và phát triển và bảo vệ cộng đồng dân tộc Mông.
     Từ truyền thuyết về sự xuất hiện dòng họ tương tự như chuyện “Bọc trăm trứng” của người Việt hay “Quả bầu” của người Khơ mú. Cái lý tạo niềm tin từ truyền thuyết. Người già thường kể “Sự tích bánh dày” một cách linh thiêng và tự hào rằng:
   “ …Núi cao chót vót người Mông ở bây giờ, ngày xưa vốn là sân chơi của nhà trời. Nhưng người Mông nào có ngán, họ vẫn lũ lượt kéo nhau lên đó sinh sống. Trời nổi dận bèn sai thần sấm sét xuống đe dọa nhưng không làm cho người Mông chuyển lay. Lại sai thần nước xuống đem cái lạnh vây chặt ngày đêm, đến mức đông thành tuyết, thành nước đá, rét đến tận gan ruột nhưng người Mông vẫn không hề nhúc nhích một bước. Lý lẽ với trời đất rằng, “Đâu có đất có đá, có cây cối là đất người Mông ta ở”. Hết mưu kế, nhà trời đùng đùng sai quan quân hùng hổ tới bắt giam ông tổ người Mông. Ngày qua tháng tới, được chim muông giúp đỡ, ông tổ được cứu thoát khỏi địa ngục của nhà trời, mạnh khỏe trở về cùng con cháu. Cụ tổ còn mang về được mấy hạt giống, gieo trồng thật lắm quả nhiều hạt. Sau mùa thu hoạch lại đem xay dã làm bánh tròn như ông mặt trăng và gọi là bánh dày. Tục truyền cho đến giờ, tết đến nhà nào cũng phải làm bánh dày, thậm chí làm vài cái thật to để đặt lên bàn thờ cúng tổ tiên”
     Người Mông gọi dòng họ là xênh gồm những người đàn ông thuộc các thế hệ khác nhau, được sinh ra từ một ông tổ. Cùng một ông tổ sinh ra là cùng một cây người. Cây để chỉ một cộng đồng, sau cây chia thành cành, nhánh.
      Thuở ban đầu họ cùng cư trú với nhau thành cây, cành…Sau này dần dần hai ba họ cùng cư trú thành một cụm dòng họ. Do luôn phải đối mặt với giặc dã, thiên tai nên các dòng họ thường phải cố kết chặt chẽ với nhau để bảo vệ nhau cùng tồn tại, chống trả vớ kẻ thù và cả với ma quỷ nữa. Đất, vườn do gia đình khai phá và có quyền sở hữu nhưng núi, rừng, khe suối thuộc quyền quản lý của dòng họ. Dòng họ nào đến khai phá sớm hơn thì có nhiều quyền hơn. Người họ sau đến khai phá phải xin ý kiến họ đến trước. Cả dòng họ chọn ngày tốt để phát rãy chung. Nét cộng đồng này còn được biểu hiện trong săn bắn và nhiều công việc khác. Dòng họ có đội đi săn do các thành viên tập hợp lại. Người có uy tín hay trưởng tộc đứng ra chỉ huy. Thịt thú chia đều cho các thành viên trong dòng họ. Tình máu mủ được thể hiện trong việc giúp đỡ nhau, chia sẻ lẫn nhau trong khó khăn hoạn nạn. Khi cần có chuyển nhượng bán đất đai thì trước tiên phải nhượng bán cho những người của dòng họ. Người Mông có câu: “Bán cho người ngoài thì mất, bán cho anh em thì vẫn là của ta”.
    Cùng cây, cùng cành cả trong lúc chết gọi là cùng họ, cùng ma. Cùng ma là một dấu hiệu quan trọng cốt yếu để phân biệt dòng họ này, dòng họ khác. Tục ngữ Mông có câu: “Làm ăn làm uống mình có thể theo người ta, nhưng làm ma không thể theo người ta được”. Cách thức ăn kiêng của các dòng họ có nhiều chỗ khác nhau (Họ Giàng kiêng ăn quả tim, họ Lỳ kiêng ăn lá lách…). Những người cùng dòng họ nhận ra nhau qua việc kiêng khem ăn uống. Những người cùng dòng họ được trưởng tộc truyền lại cho những điều cần kiêng kỵ liên quan đến tâm linh tông tộc. Tục kiêng khem của mỗi dòng họ đều gắn với sự tích truyền từ đời này sang đời khác, theo tâm linh của dòng họ.
     Những người sống trong bản trong họ với những luật tục nghiêm ngặt: cấm kết hôn trong dòng họ, kể cả anh em khác ma nhưng lại trùng tên dòng họ.Trách nhiệm trong dòng họ đã được quy định mà người Mông nào cũng phải thực hiện: “Sống là người của dòng họ, chết là ma của dòng họ. Sống phải bảo vệ nhau, chết phải chôn cất cho nhau.”. Người dòng họ cư trú tới đâu thì luật tục dòng họ được tuân thủ thực hiện tới đó. Sự cố kết bền chặt của người Mông có gốc rễ từ dòng họ. Quan niệm người Mông từ một cây sinh ra, “Chúng ta cùng chung một gốc như cùng một hạt lanh gieo xuống đất”.
      Sự cố kết dòng họ phải kể đến vai trò của người tộc trưởng, tức trưởng họ. Là người am hiểu các quy định, bài cúng và biết làm thầy cúng, thông thạo nhiều phong tục tập quán, tộc trưởng chịu trách nhiệm giải quyết nhiều việc liên quan của dòng họ. Ông là người được mọi người kính trọng, nể vì. Mọi việc từ nhỏ đến lớn của các gia đình, các thành viên đều phải báo cáo với tộc trưởng. Nhiều việc hệ trọng như làm nhà, tổ chức lễ ăn thề, cúng ma, cưới xin phải có tộc trưởng trực tiếp mới tiến hành được. Điển hình như việc dựng nhà mới, riêng cây cột cái - nơi sau này hồn ma nhà trú ngụ cũng là nơi chôn rau cắt rốn của đứa trẻ sơ sinh (con trai) là phải do trưởng tộc chọn và dựng.
     Trên đây chỉ là khái quát một số nét văn hóa dòng họ của người Mông từ sự tìm hiểu một số tài liệu và trò chuyện với anh chị em học viên người Mông ở huyện Kỳ sơn. Vì cứ nghĩ rằng, trước khi giảng cho học viên phải biết về học viên là điều cần thiết. Đây chỉ mới là nét chấm phá ít ỏi trong vô số điều cần thiết về dân tộc Mông cũng như các dân tộc miền núi nói chung của anh chị em học viên - đối tượng giảng dạy của chúng ta./.

 

Các bài viết khác:
 
Bản quyền thuộc về Trường Chính Trị Nghệ An.
Địa chỉ: 121 - Lê Hồng Phong - TP.Vinh - Nghệ An
Điện thoại: 0383.842552; Fax: 0383.842552; Web: http://www.truongchinhtrina.gov.vn
Email: chinhtrina@gmail.com; admin@tct.nghean.gov.vn; tct@nghean.gov.vn